İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ KÜLTÜR MEDENİYET

Kpss Lisansta İlk Türk İslam Devletleri konusundan ortalama 2 soru çıkmaktadır.

DEVLET YÖNETİM

1-MERKEZİ YÖNETİM

• Hükümdar
• Saray (Karahanlılar’ da “Kapu”; Selçuklular’ da “Bergah”)
• Hükümet

unsurları Merkezi Yönetimi oluşturmaktadır.

a-Hükümdar

• İlk Türk İslam devletleri hükümdar unvanları ile sembolleri;

Hükümdar Unvanları	Hükümdar Sembolleri
Han	Sancak
Hakan	Kotuz (Sorguç)
İlig	Kılıç
Erkin	Yay
Sultan	Örgin
Padişah	Otağ (Çadır)
Sultan-ı Azam	Hutbe Okutmak
Bey	Tiraz (Halife’nin gönderdiği elbise)
Melik	Hilat (Halife’nin gönderdiği hediye)
Şah	Çetr (Saltanat Şemsiyesi)
Yabgu	Sikke
	Berat (Atama Yazısı)
	Gaşiye (Sultanın atının eyer örtüsü)
	Tuğ
	Nevbet (Davul)
	Mühür
	Para Bastırmak

• Siyasetnameye göre hükümdarın yapması gerekenler;                                   

  →  Şehir ve kaleler inşa etmelidir.                                                                   

 →  Köprü ve yollar yapmalıdır.                                                                         

→  Sulama tesisleri yapmalıdır.

Not1: Uygur dilinin bu dönemde canlı olması ve eski Türklerin bazı sembollerinin, unvanlarının ve kut anlayışının devam etmesi, Türklük özelliklerini yitirmediklerini göstermektedir.

Not2: Bu dönemdeki Hükümdarlık unvanları ve Sembollerinin bir kısmı İslamiyet Öncesi Türk Devletlerinden gelmektedir.

 b-Saray

• Sarayın bölümleri;

             →Harem

             →İdari Merkez (Selamlık)

              →Memur Yetiştirme (Enderun)

• Saray Görevlileri:
• Candar: Saray Muhafazıdır. (Can-cı)
• Alemdar: Bayrak ve Sancak koruyan görevlidir. (Came: Kıyafet, kıyafetçi)
• Camedar: Hükümdar Kıyafetleri ile ilgilenen görevlidir.
• Silahdar: Hükümdarın Silahları ile ilgilenen görevlidir.
• Taştdar (Abdar): Hükümdarın temizlik işleri ile ilgilenen görevlidir. (Su işleri, Abdest…)
• Şarapdar (Şerebdar-ı Has, İğdişbaşı): Hükümdarın içecekleri ile ilgilenen görevlidir.
• Hansalar: Hükümdarın sofrası ile ilgilenen görevlidir.
• Emir-i Ahur: Hükümdarın at bakımı ile sorumlu görevlidir.
• Emir-i Çeşnigir: Hükümdarın yiyeceklerini ilk tadan görevlidir.
• Emir-i Şikar: Hükümdarın av malzemeleri/ av etkinliği ile ilgilenen görevlidir.
• Kıssadar: Hükümdara yazılan dilekçeleri kabul edip, Hükümdara sunmak ile görevlidir.
• Hares Emiri: Hükümdara karşı suç işleyen kişileri cezalandıran görevlidir.
• Devaddar: Sultanın yazı setinden sorumlu görevlidir.
• Serhenk: Merasimlerde Sultanın geçişi için yolları açan görevlidir.
• Üstadüddar: Saray harcamalarını ve saray görevlilerini kontrol eden görevlidir.
• Vekil-i Has: Sarayın genel işlerine bakar Hükümdarın yanında bulunurdu.
• Hacipler: Hükümdarın resmi veya özel işlerini düzenleyen, hem Sarayda hem de sivilde çalışan, Divan ile Hükümdar arasındaki irtibatı sağlayan görevlilerdir.

HACİP NEDİR? KİME DENİR?

→Hükümdar ve Vezirden sonra en yetkili kişilerdir. →Sayıları birden fazladır. →En zekisine Has hacip (Hacibül Hüccab, Ulu Hacip) denir. Karahanlılarda Tayangu, Gaznelilerde Hacib-i Buzurg denilirdi. →Halkın şikayetlerine bakarlardı. →Kadıların verdiği karara itiraz edilirse hükümdara gitmeden önce hacip konuyu inceler, önemli bir husus ise hükümdara iletirdi ve konu Divan-ı Mezalim’de görüşülürdü. →Başka ülkelerin elçileri ile ilgilenirlerdi. Uygun gördüklerini Divan-ı Mezalime çıkarırdı. →Protokol için gerekli iş ve işlemleri yapardı. →Hükümet ile Hükümdar arasındaki köprüdür.

Not1: Has kelimesi en iyi anlamına gelmektedir.

Not2: Sipahilerin her birine “Cebelü” denir. İkta toprakları ile giderleri sağlanırdı.

Not3: Gulam Sisteminde devşirmeler, askeriyeye veya idareye kazandırılırdı.

c-Devlet Görevlileri

• Sultan’dan sonra yetkili kişi vezirdir.
• Vezir yerine Selçuklular, Sahib-i Divan-ı Devlet;

⇒Karahanlılar, Yuğruş;

⇒Gazneliler ise Hace-i Buzurg demiştir.

• Vezirlerin kendilerine ait Divan-ı Vezaret adında divanları olmuştur.
• tTürk İslam devletlerinde devlet görevlileri ile ilgili terimler:

Yuğruş: Kara Vezir

Amid: Sivil Yönetici

Amil: Vergi Toplayan

Muhtesip: Belediye görevlisi

Melik: Hükümdar Oğlu

Atabey: Hükümdar çocuklarını eğiten

Şıhne: Askeri Vali

• Türk-İslam tarihinde ilk vezir ve ilk atabey ‘’Nizamülmülk’’ idir.
• Devlet meselelerinin görüşülüp karara bağlandığı yere ‘’Büyük Divan’’ denir. Her konu burada görüşülmez. Bazı konuların görüşüldüğü ‘’alt divanlar’’ vardır. Bunlar:

DİVAN	GÖREVİ	BAŞKANI
Divan-ı İstifa	Divan-ı İstifa mali işlerden sorumludur.(Günümüz muhasebe)	Müstevfi
Divan-ı Arz (Ceyşül Arz)	Ceyşül Arz olarak da bilinen Divan-ı Arz Askeri işlerden sorumludur.	Emir-i Arz
Divan-ı İşraf	Divan- ı İşraf askeri ve hukuki konular dışındaki denetleme divanıdır.	Müşrif-i Memalik
Divan-ı Tuğrai	Divan-ı Tuğra-i Gazneliler Devleti’nde Divan-ı Risalet adıyla geçer. Yazışmalardan sorumlu divandır.	Tuğrai
Niyabet-i Saltanat	Niyabet-i Saltanat sultanın olmadığı zamanlarda toplanan divandır.	Naip
Divan-ı Mezalim	Divan-ı Mezalim haksızlığa uğrayanların başvurduğu, siyasi suçların görüşüldüğü, muhtesibin yerine getiremediği konuları yerine getiren, katipler ile vakıfları denetleyen divandır.	Sultan
Divan-ı Vekalet	Divan-ı Vekalet Sultan ve ailesinin mali işleri ile ilgilenen divan.	Vekil-i Has

• Divan-ı Saltanat’ı TBMM’ye benzetirsek divanlar alt komisyon gibidir.
• Atabeylik sistemi Türk-İslam tarihine Büyük Selçuklu Devleti ile girdi. Bu sistemin ismi Osmanlı Devleti’nde Sancak Sistemi olacaktır.
• ‘’Ülke hanedanın ortak malı’’ anlayışı çerçevesinde bazen melikler bazen de şıhneler eyaletlerde görev yapmıştır.

HUKUK SİSTEMİ

• İlk Türk-İslam Devletleri hukuk oluşumunda;

          →İslam’ın getirdiği esaslar,

         →Oğuzların kabile gelenekleri,

         →Uygur, Akhun ve Sasani gelenekleri etkili olmuştur.

• Mahkemeler, Şeri ve Örfi olarak ikiye ayrılır. Şeri Hukuk, İslam’a göre düzenlenir ve kaynağı Kuran’dır. Kadı-ülKüdat (Başkadı) Örfi Hukuk ise İslam dinine aykırı olmayacak şekilde düzenlenen töre kanunlarıdır.
• Şeri mahkemelerin baktığı konular:

            → Evlenme

            → Boşanma

            →Miras

           → Hırsızlık

           →Ticaret

           →Savaştan kaçmak

          →Mürted olmak (dinden çıkmak)

          →Zina

• Örfi mahkemelerin baktığı konular:

         →Sosyal hayat

         →Güvenlik

ORDU YAPISI

• İslam öncesi ordularıyla karşılaştırıldığında ilk Müslüman-Türklerin orduya getirdiği en büyük yenilik ‘’gulam’’ sistemidir.
• Gulam, esir edilen 5 kişiden 1 kişinin orduya alınmasıdır. Osmanlı Devleti’nde karşılığı ‘’pençik’’ tir.
• Gulam sistemini ilk kez Karahanlılar kullandı.
• Gazneliler, ordularında fil kullanırdı.

1-Merkez Ordusu

a-Gulaman-ı Saray

• Sarayı korurlar.
• Sarayda (Enderun) eğitim alırlar.
• Yılda 4 kez bistegani (maaş) alırlar.
• Her milletten asker bulunurdu.
• Devlet adamı da yetişirdi.

b-Hassa Ordusu

• Sadece Türklerden oluşurdu.
• Ordunun vurucu gücüydü.
• Eyaletlerde görevlilerdi.
• Maaş yerine ikta alırlardı.

c-Diğer Ordular

Türkmenler: Sınır boylarında

Eyalet Askerleri: Melik ve Atabeylerin ordularının olduğu sistem

Yardımcı Kuvvetler: Bağlı beylik ve devletlerin orduları

D-SOSYAL VE EKONOMİK HAYAT

• Türk-İslam devletlerinde alınan dini vergiler:

→Zekat: Müslüman olanların malının 40 da birine denk gelen vergi

→Öşür (aşar): Müslümanlardan alınan ürün vergisi

→Haraç: Gayri Müslimlerden alınan ürün vergisi

→Cizye: Askere gitmeyen Gayri Müslim erkeklerden alınırdı.

• İlk Türk İslam devletleri Sosyal hayat ile ilgili kelimeler:

İmarethane: Aşevi	Tutmaç: Türklerin milli yemeği
Tahane: Misafirhane	Arasta: Çarşı
Debbahhane: Dericilik	Tekke: Din öğretilen Yer
Kapan: Tek cins malın satıldığı yer	Zaviye: Tekkenin küçüğü
Bedesten: Kapalı çarşı	Külliye: Caminin çevresinde bulunan toplu yapı
Sebil: çeşme	Yandış: Düğün elbisesi

• Türk-İslam hastaneleri:

              →Darüşşifa

             →Darüşsıhha

             →Maristan

             → Bimarhane

• İlk Türk İslam devletleri ekonomik hayatla ilgili kavramlar:

            →Fütüvvet Teşkilatı: Abbasilerden Türklere geçmiş ve Selçuklu Devleti’nde adı Ahilik olmuştur.

           →Dinar: Altın para

          →Dirhem: Gümüş para

         →Arasta: Çarşı/Pazar

         →Kapan: Aynı cins malların satıldığı yer

         →Tamga: Timur Devleti’nde resmi para birimi

 TOPRAK YÖNETİMİ

• Orman, yayla, otlak ve meralar devlet denetiminde; ev, bağ, bahçe ise özel mülktür.
• Toprak sistemi aşağıdaki gibidir.

→Has arazi geliri Sultan’a bırakılır.

→Vakıf arazi geliri dini ve sosyal kurumlara bırakılır.

→İkta arazi gelirleri ise devlet memurları ve komutanlara bırakılır.

İkta Sisteminin Özellikleri

• İkta sisteminin temel amacı üretimde sürekliliği sağlamaktır.
• Ömer bu sistemi uygulayan ilk kişidir. Geliştiren ise Nizamülmülk olmuştur.
• İkta sahipleri köylüden vergileri toplar, kendi maaşlarını ve burada çalışan sipahilerin (cebelü) maaşlarını bu vergilerle karşılar.
• İkta sisteminin birçok faydası vardır; toprağın boş kalması engellendi, düzenli vergi toplandı, masrafsız bir ordu kuruldu ve bölgenin güvenliği sağlandı.

 

  F-DİL VE EDEBİYAT

ESERİN YAZARI	ESERİN İSMİ	ÖZELLİKLERİ	SUNULDUĞU KİŞİ
Yusuf Has Hacip	Kutadgu Bilig	Mutluluk veren bilgi anlamına gelir.  İlk Türk-İslam eseridir. Siyasetnamedir. İlk tiyatro eseri olarak kabul edilir. Eser, yazarına Has Hacip ünvanını kazandırdı.	Tabgaç Buğra Han’a sunuldu.
Kaşgarlı Mahmut	Divan-ı Lügatit Türk	İlk Türkçe sözlüktür.  Mahmut, ilk filologtur.  Etnograf, haritacı ve toplum bilimcidir. Türkçe’nin Arapça’dan üstünlüğünü anlatır.	El Müktedi Bin Emrullah’a sundu. (Abbasi Halifesi)
Edip Ahmet Yükneki	Atabet’ül Hakayık	Hakikatlerin eşiği anlamına gelir.  Uygurcadır.  Tasavvufi ve öğreticidir.	Sipehsalar Mehmet Bey’e sundu.
Ahmet Yesevi	Divan-ı Hikmet	Ahmet Yesevi ilk Türk mutasavvıftır. Karahan Türkçesi ile yazıldı. Timur, Ahmet Yesevi’nin mezarını bulup yaptırmıştır.  ‘’Pir-i Türkistan’’ olarak bilinir.	Satuk Buğra Han’a sunuldu.
Utbi	Tarih-i Yemin	Gaznelilerin tarihi anlatılır. (Sebük Tigin ve Sultan Mahmut.)	Gazneli Mahmut’a sunuldu.
Firdevsi	Şehname	İran-Turan savaşları konu alınır.  Alper Tunga, Efrasiyab olarak geçer.	Gazneli Mahmut’a sunuldu.
Ali Şir Nevai	Muhakamet-ül Lügateyn	Türkçe’nin Farsça’dan üstün olduğunu konu alır. Ali Şir Nevai, Çağatay Türkçesinin en büyük yazarıdır.	–
Nizamülmülk (Ali Hasan)	Siyasetname   (Siyer’ül Mülk)	Farsça yazıldı. Devlet yönetimi konu alınır.   Tebriz Kütüphanesinde bulunur.	Melik Şah’a sunuldu.
Ömer Hayyam	Rubailer	Dünya, aşk, şarap, insan anlatılır.  Farsça yazıldı.	–
Sebük Tigin (Gazneli Mahmut’un babası)	Pendname	Pend öğüt anlamına gelir.  Çocuklarına ve komutanlara bilgi ve öğüt verir.	–
Cüveyni	Tarih-i Cihan Güşa	Orhun Abidelerinden bahsedilir.	–

 

EĞİTİM

DEVLET	MEDRESE	ÖZELLİĞİ
Karahanlılar	Semerkant Medresesi	İlk Türk-İslam Medresesi
Danişmentliler	Yağıbasan Medresesi	Anadolu’nun ilk medresesi
Büyük Selçuklu Devleti	Nişabur Medresesi	–
		–

 

BİLİM İNSANLARI VE DÜŞÜNÜRLER

BİLİM İNSANI	KÜNYESİ	ESERLERİ VE FİKİRLERİ
Farabi	Muallimi Sani       (Al-Phorobius)	Türk-İslam tarihinde pozitif ilimleri başlattı. Kitabu’l-Musiki ismindeki eseri dünyanın ilk modern müzik kitabıdır.  Aristo mantığını en iyi açıklayandır.
Gazali	Hüccetü’l İslam	Batınilik ile savaştı. Vahdet-i Vücüt’u savunur. ‘’Her şeyden önce din’’ der. İhya-u Ulumi’d-din ve Kimya-yı Saadet önemli eserlerindedir.
Biruni (Beyruni)	Aliboron   El Üstad	Gazneli Mahmud O’nun için ‘’Sarayımın en değerli  hazinesi’’ demiştir.  Asarü’l Bakiye isminde eseri vardır. Dünyanın çapını hesapladı. Jeodezi ilmine katkıları olmuştur.
Cabir Bin Hayyan	Geber	Modern Kimyanın kurucusudur.  Alaşımlardan yapay altın elde etmiştir.  Atomun parçalanabileceğini söyleyen ilk kişidir.  Kitabu’l Kimya adlı eseri vardır.
İbni Sina	Avicenna	Mikrobun bir varlık olduğunu söyleyen ilk kişidir.  Farmakoloji ilminin kurucusudur.  El-Kanun Fi’t Tıb ve Kitabu’ş Şifa önemli kitapları arasındadır. Dünyada ilk mide ameliyatını yapan kişidir.
Zekeriya El-Razi	Rzahes	Çiçek ve kızamık hastalıklarının farklı olduğunu ortaya koydu.  El Havi adlı eserini yazdı.  Eserleri, İbni Sina gibi Avrupa’da ders kitabı olarak okutuldu.
Harezmi	Algorisma	Sayıların yanına 0 koymayı buldu.  Cebirin kurucusudur. Astronomi ile de ilgilendi.  Kitab’u Cebr ve Mukabele adlı eserlere sahiptir.
İbn-i Rüşt	Avereos	‘’Her şeyden önce akıl’’ fikrini savunur, aklın üstünlüğüne inanır. Aristoteles’i Batı’ya tanıtan kişidir. Gazali’nin Tehafüt adlı eserine karşı olarak ‘’Tehafut et Tehafut’’ adlı eseri yazmıştır.
İbn el-Heysem	İbn-i Heysem   Al Hazen	Fotoğraf makinesinin mucidi sayılır.  Karanlık odayı buldu.  Kitab’ül Menazir (Görme kitabı) adlı eserini yazdı.
Cezeri	–	Artuklular döneminde yaşadı. Robotların babası olarak bilinir. Kitab-ül Hiyel ve Otomoto adlı eserleri vardır.
İdrisi	–	İspanya’da doğmuştur.  Batı Avrupa’nın haritasını birebir çizmiştir. Aslına uygun çizen ilk kişidir.  Ekvator ve Kuzey-Güney Yarımkürenin varlığından bahsetmiştir.
Battani	–	Trigonometriyi buldu.   Güneş yılını 365 gün 5 saat hesapladı.
Taberi	–	İslam dünyasının tanınan en büyük tarihçisidir.
Ömer Hayyam	–	Rubaileri ile ünlüdür. 2. Ve 3. Dereceden denklemleri çözmüştür. Celali takvimini hazırladı.

İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ MİMARİSİ

DİNİ MİMARİ	SİVİL MİMARİ	ASKERİ MİMARİ
Medrese        Kümbet        Türbe        Cami        Mescit        Tekke        Zaviye vs.	Ev      Çeşme       Han       Hamam       Ribat       Kervansaray       Saray        Kütüphane vs.	Kışla         Tersane      Kale      Burç      Su      Garnizon     Nizamiye vs.

 

İlk Türk İslam devletleri mimari eserler:

1-Tolunoğulları

• Tolunoğlu Ahmet Cami ve Tolonoğlu Ahmet Maristanı önemli eserlerindendir.

2-Karahanlılar

• Degoran Cami (İlk Türk Camisi)
• Arap Ata Türbesi (En eski türbe)
• Ribat-ı Melik (İlk Türk Kervansarayı)
• Ayşe Bibi Türbesi ve
• Tirmiz Sarayı önemli mimari eserlerdendir.

3-Gazneliler

• Türk tarihinin ilk ahşap direkli camilerini yaptılar.
• Zafer Kuleleri, Leşker-i Bazar Cami ve Ribat-ı Mahmut önemli mimari eserleridir.

4-Büyük Selçuklu Devleti

• Mimari eserleri genellikle İran-Irak çevresinde bulunur.
• Mimaride ‘’eyvanlı tip cami’’ şemasını geliştirdiler.
• Mimari eserlerinde en çok çini kullanmışlardır.
• Damgan Mescid-i Cuma Cami (en eski minareli cami), İmam Gazali Türbesi, Gülpayegen Cami, Diyarbakır Ulu Cami, İmam-ı Ebu Hanife ve Hz. Ali Türbeleri en önemli mimari eserleri arasındadır.

NOT:  İsminin içinde ‘’Cuma’’ geçen camiler Büyük Selçuklu Devleti’ne aittir. Cuma’nın anlamı ‘’Ulu’’dur.

5-Diğer Devletlerde Önemli Mimari Eserler

• Tac Mahal: Babürler
• Türebet Cami: Harzemşahlar
• İmam Şafi Türbesi: Eyyubiler
• Kayıtbay Türbesi: Memlükler
• Ak Saray: Timur Devleti
• Gök Saray: Timur Devleti

Mimari Eserle İlgili Kelimeler:

Portal: Yapının ana kapısı

Eyvan: Avluya açılan kapı

Revak: Kemerin üstü kapalı kesimi

Rölyef: Kabartma sanatı

Bordör: Sınır çizgisi

Avlu:Mimari yapının üstü açık kısmı

Mihrap: İmamın namaz kıldığı yer

Minber: Hutbe okunan yer

İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ SANAT DALLARI

1-Hat Sanatı

• Güzel yazı yazma sanatıdır.
• Bilinen ilk büyük Türk hattat ‘’Amasyalı Yakut’’tur.

2-Minyatür Sanatı

• Kitaplarda kullanılan sanat türüdür, mimaride kullanılmaz.
• Perspektife dikkat edilmez. Kişiler önem sırasına göre büyük veya küçük çizilir.
• Bu sanatla uğraşan kişiye Musavver veya Nakkaş denir.
• El Cezeri’nin ‘’Otomoto’’ adlı eserinde minyatür sanatının örneklerine rastlanır.

3-Tezhip Sanatı

• Tezhip, altın anlamına gelen zehep kelimesinden türer, yaldızlamak anlamına gelir.
• Kitapların kenarını altın ile süsleme sanatıdır, mimaride kullanılmaz.
• Tezhip sanatı ile ilgilenen kişiye ‘’mütezehhip’’ denir.

4-Ebru Sanatı

5-Malakari Sanatı

• Duvar süsleme sanatıdır.

6-Telkari Sanatı

• Gümüş işleme sanatıdır.

7-Vitray Sanatı

• Cam süsleme sanatıdır.

8-Kündekari Sanatı

• Küçük ahşapların geçmelerle bağlanması sanatıdır.

9-Keramik Sanatı

• Kap kaçakların süslenmesi sanatıdır.

Konunun devamı olan Anadolu Selçuklu Devleti ve II.Türk Beylikleri konusu için buraya tıklayabilirsiniz.